OTĘPIENIE I CHOROBA ALZHEIMERA — WARTO ZNAĆ RÓŻNICE

Otępienie (demencja) to nie choroba, tylko zespół objawów klinicznych. Według kryteriów NIA-AA⁸ rozpoznaje się je, gdy objawy poznawcze lub zaburzenia zachowania:

• utrudniają funkcjonowanie w pracy lub w codziennych czynnościach,
• oznaczają pogorszenie względem wcześniejszego poziomu i nie wynikają z majaczenia ani z poważnego zaburzenia psychicznego.

Zaburzenia powinny obejmować co najmniej dwie sfery spośród takich jak pamięć, rozumowanie i wykonywanie złożonych zadań, funkcje wzrokowo-przestrzenne, język oraz osobowość i zachowanie.

Choroba Alzheimera jest postępującą chorobą zwyrodnieniową mózgu, w której stopniowo obumierają komórki nerwowe. Prowadzi do otępienia i jest jego najczęstszą przyczyną. Na początku zwykle objawia się zaburzeniami pamięci świeżej, a z czasem także problemami z mową, orientacją, wykonywaniem codziennych czynności, zmianami nastroju czy utratą samodzielności.

Liczy się codzienność

Najważniejsza różnica do zapamiętania: zwykłe roztargnienie zdarza się od czasu do czasu, a objawy choroby powtarzają się i utrudniają codzienne życie.

Zapominanie raz na jakiś czas jest normalne w każdym wieku, natomiast poważne problemy z pamięcią, które utrudniają codzienne czynności, takie jak prowadzenie samochodu, korzystanie z telefonu czy trafienie do domu, połączone z innymi objawami, które wpływają na Twoją codzienność — to znak, że pora na konsultację z lekarzem.

Inne sygnały, które powinny skłonić Cię do konsultacji z lekarzem¹¹:

• Powtarzające się zapominanie niedawnych rozmów i wydarzeń.
• Powtarzanie w kółko tych samych pytań i coraz większe poleganie na notatkach lub bliskich w sprawach, z którymi wcześniej nie było kłopotu.
• Trudności z zadaniami, które wcześniej były dobrze znane.
• Gubienie się w znajomych miejscach lub nasilone problemy z orientacją w czasie.
• Trudności z wykonywaniem dobrze znanych czynności.
• Zmiany nastroju i osobowości: podejrzliwość, lęk, przygnębienie, łatwe wpadanie w zdenerwowanie.

Pamiętaj: to przykłady powodów do konsultacji ze specjalistą, a nie lista do samodzielnego rozpoznawania choroby.

Zacznij od lekarza POZ

Do lekarza warto pójść, gdy zmiany są wyraźne, powtarzają się lub nasilają. Diagnostyka najczęściej zaczyna się u lekarza rodzinnego (POZ), który pokieruje Cię dalej do kolejnych specjalistów: neurologa, psychiatry albo od razu do szpitala. Można także zacząć diagnostykę bezpośrednio u lekarza psychiatry, do którego nie jest potrzebne skierowanie¹².

Uwaga: skierowanie Cię do psychiatry nie oznacza, że Twój lekarz POZ ma podejrzenia, że udajesz chorobę. Psychiatra odgrywa w diagnozie choroby Alzheimera ogromną rolę, o której przeczytasz poniżej.

• Lekarz POZ podczas wizyty może poprosić o wykonanie krótkich zadań sprawdzających m.in. zapamiętywanie, uwagę, język i orientację. Najlepiej znane lekarzom rodzinnym testy przesiewowe to „Krótka Skala Oceny Stanu Psychicznego” (MMSE) i test rysowania zegara. Stosuje się też Montrealską Skalę Oceny Funkcji Poznawczych (MoCA), zaprojektowaną do szybkiego wykrywania łagodnych zaburzeń poznawczych, oraz test Mini-Cog, który łączy przypomnienie trzech słów po krótkiej przerwie z rysowaniem zegara. Pamiętaj, że wynik przesiewowy nie jest diagnozą. Pomaga ustalić, czy potrzebna jest dalsza ocena, a specjalista interpretuje go razem z wywiadem i informacjami o Twoim codziennym funkcjonowaniu.
• Neurolog ma za zadanie rozpoznać przyczynę objawów, z którymi się do niego zgłosisz, oraz w razie podejrzenia choroby Alzheimera wykluczyć inne przyczyny otępienia. Podczas wizyty lekarz może poprosić o wykonanie krótkich zadań sprawdzających m.in. zapamiętywanie, uwagę, mowę i orientację. Najprawdopodobniej zleci też badania obrazowe, aby wykluczyć inne schorzenia i sprawdzić anatomiczną lokalizację nieprawidłowych zmian.
• Psychiatra ma ocenić funkcjonowanie na podstawie wywiadu, informacji od opiekuna i obserwacji w czasie badania. To on powinien też wykluczyć depresję lub inne zaburzenia psychiczne.
• Neuropsycholog ma natomiast za zadanie ocenić szczegółowo Twoją pamięć, uwagę i inne funkcje poznawcze.

Potwierdź badaniem

Nie ma jednego badania, które pozwalałoby rozpoznać chorobę Alzheimera. Diagnoza kliniczna powstaje na podstawie kilku badań u różnych specjalistów: neurologa, psychiatry i neuropsychologa.

Częścią diagnostyki są też badania, które wykluczają odwracalne przyczyny kłopotów z pamięcią. Zalecenia obejmują m.in. ocenę w kierunku depresji, niedoboru witaminy B12 i niedoczynności tarczycy oraz badanie obrazowe mózgu. Aby wykluczyć inne schorzenia, neurolog prawdopodobnie zleci tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Pomoże mu to także sprawdzić anatomiczną lokalizację nieprawidłowych zmian.

W ostatnich latach sposób rozpoznawania choroby Alzheimera przeszedł głęboką transformację. Od diagnozy z wykluczenia, opartej na kryteriach klinicznych, przeszliśmy do definicji biologicznej, opartej na klasyfikacji ATN (amyloid, tau, neurodegeneracja). Zrewidowane w 2024 r. kryteria Alzheimer’s Association¹³ zaliczają do kluczowych biomarkerów nie tylko PET amyloidowy i badanie płynu mózgowo-rdzeniowego, lecz także badanie krwi — oznaczenie biomarkera p-tau217.

Po co się badać wcześnie? Im wcześniej choroba zostanie rozpoznana, tym dłużej chory może świadomie uczestniczyć w życiu rodzinnym i społecznym. Wczesna diagnoza pozwala też samemu zaplanować leczenie i opiekę.

Leczenie choroby Alzheimera przechodzi obecnie ogromną rewolucję. Przez lata opierało się na lekach, które łagodzą objawy choroby Alzheimera. Od 2025 r. w Unii Europejskiej dopuszczono do obrotu pierwsze leki ukierunkowane na złogi białka beta-amyloidu w mózgu. Ich celem jest spowolnienie pogarszania się funkcji poznawczych u części osób z wczesną postacią choroby Alzheimera, które spełniają określone kryteria kwalifikacji¹⁴¹⁵. O tym, czy dana terapia jest odpowiednia w konkretnym przypadku, zawsze decyduje specjalista po pełnej diagnostyce.